Хичээл: Мировыe культуры и межкультурные коммуникации

Говь-Алтай аймаг Монгол Улсын баруун урд хэсэгт оршдог. Говь-Алтай аймаг 1940 онд байгуулагдсан бөгөөд 141.4 мянган хавтгай дөрвөлжин киломeтр газар нутагтай. Өмнө талаараа 360 киломeтр газраар БНХАУ-тай хиллэдэг. Аймгийн төв нь Eсөнбулаг бөгөөд Улаанбаатар хотоос 1037 км зайд оршдог. Тус аймаг нь байгаль, газарзүйн шинжээрээ Алтайн уулархаг болон говийн их мужид багтана. Монгол Алтайн нурууны мөнх цаст өндөр уулс, Шарга, Цэнхэр номин зэрэг их говиудтай. Байгалийн баялаг, ан амьтанаар ихээхэн баялаг. Аймгийн эдийн засгийн голлох салбар нь мал аж ахуй юм. Мөн эдийн засгийн тодорхой хэсгийг аялал жуулчлалаас бүрдүүлдэг. Говь-Алтай аймагт дархан цаазтай олон амьтан байдгаас таван хошуу малын өвөг бүгд байдаг. Тухайлбал, янгир, аргаль, тахь, хавтгай, сарлаг байдаг нь жуулчдыг ихэд татдаг юм.

Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллогын дүнгээр Говь-Алтай аймгийн харьяат хүн 57.7 мянга байгаа нь 2010-2020 оны хооронд буюу 10 жилийн хугацаанд 3.9 мянган хүнээр өсжээ. Хүн амын 49.8 хувь нь эрэгтэйчүүд, 50.2 хувь нь эмэгтэйчүүд байна. Говь-Алтай аймгийн харьяат хүн амын 99.3 хувийг халхчууд эзэлж, өмнөх тооллогын үеийнхээс 0.7 пунктээр өссөн байна. 2020 оны хүн амын тооллогоор тоологдсон 16.1 мянган өрхийн 33.1 хувь нь суурин газарт, 66.9 хувь нь хөдөө амьдарч байна.

Говь-Алтай аймгийн дийлэнх нь буддын шашинтай. Буддын шашны сүм хийдүүдэд мөргөж залбирдаг уламжлалтай. Мөн нутгийн иргэд байгаль дэлхийгээ шүтэж, уул ус тахидаг уламжлалтай. Монголчууд эрт дээр үеэс уул овоог эцэг тэнгэр, ус голыг эх тэнгэр гэж ярьдаг байжээ. Уул газрын эзнийг савдаг. Усны эзнийг лус гэж нэрийдэх нь бий. Уул усаа тахиж шүтдэг нь байгаль дэлхийгээ хамгаалж үлдэх гэсэн эртний уламжлал юм. Тиймээс монголчууд байгалийн үзэсгэлэнт цогцолбор, уул усаа олон зууны турш тахиж ирсэн уламжлалтай. Манай улсад төрийн тахилгатай 12 уул байдгаас 2 нь Говь-Алтай аймагт байдаг юм. Тухайлбал, Бурхан буудай, Сутай хайрханыг энд нэрлэж болно.

2024.07.20. Монгол Улс. Говь-Алтай аймаг. Бурхан буудай хайрхан уулын тэнгэрийг тайх Төрийн тахилгын ёслол 2024.07.20-ны өдөр буюу XVII жарны Хилэнт эх хэмээх модон луу жилийн зуны адаг Цагаагчин хонь сарын хөхөгчин тахиа өдөр Бурхан буудай хайрхан уулын Тахилгат овоонд боллоо. Бурхан хэмээн хүндэтгэн, дээдлэн шүтэж ирсэн хоёр их хайрханы нэг Алтайн нурууны салбар Бурхан буудай уулын унаган төрх, ургамал амьтан, түүх, соёлын дурсгалыг хадгалан хамгаалах зорилгоор Монгол Улсын Ерөнхийлөгч 2023 онд зарлиг гарган, төрийн тахилгатай болгож, анхны төрийн тахилгыг үйлдлээ. Овооны тэнгэрийг тайх ёслол эхлэх үед Ганжуур их хөлгөн судар, Найман тахилыг тусгайлан залж, лам нар Ламчодов, Жигжид, Очирваань, Юлтий зэрэг ном хурлаа. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх төрийн бэлгэдлийг илэрхийлж, хүндэт харуулын дөрвөн цэргээр хамгаалуулан тусгайлан зассан талбайд хүрэлцэн ирэв. Хүндэт харуулын цэргүүд Монгол Улсын Төрийн далбаа, Бүх цэргийн Их хар сүлдний Умрын элч сүлд, Говь-Алтай аймгийн далбаа, Их эзэн Чингис хааны хөрөг, Төрийн долоон эрдэнийг тахилын ширээнээ залж байрлууллаа. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч уул овооны тэнгэрийг тайх ёслол нь түүх, соёлын өв, төрт ёсны гүн уламжлал шингэсэн эрхэм нандин зан үйл гэдгийг тэмдэглэв. Байгаль дэлхийтэйгээ зохистой харилцах, унаган төрхийг нь хадгалан хамгаалахад онцгой ач холбогдолтой энэ өв соёлыг 2017 онд ЮНЕСКО-гийн яаралтай хамгаалах шаардлагатай соёлын биет бус өвийн Дэлхийн жагсаалтад бүртгэсэн гэдгийг тодотгов. Уур амьсгалын өөрчлөлт, цөлжилтийн эсрэг тэмцэх зорилготой Тэрбум мод үндэсний хөдөлгөөнийг Говь-Алтайчууд дэмжин 108 сая мод тарих амлалт өгч, бусад аймгаа манлайлсанд төрийн тэргүүн талархал илэрхийллээ. Хүн төрөлхтний өв соёлыг хадгалсан онгон дагшин байгальтай, эрдэнэс баялгийн арвин сан хөмрөгтэй алтайчууд нутаг орноо улам бүр хөгжүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэхийг хүсэн ерөөв. Ерөнхийлөгчийг үг хэлсний дараа туульч Алтайн магтаал хайллаа. Дараа нь УИХ-ын гишүүн Д.Бум-Очир Бурхан буудай хайрхны тэнгэрт хандсан айлтгалыг дуудан сонсгож, торгон дээр бичсэн эх хувийг нь аймгийн музейд хадгалуулахаар хүлээлгэн өглөө. Лам хуврагууд Буман цагаан судар, Бурхан буудай хайрхан уулын сан, Дэвжид сэржим, Жанлав цогзол ном уншлаа. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч тэнгэрт хүргэх дуут сумыг Говь-Алтай аймгийн Бугат сумын Засагт хан клубын харваач, Улсын мэргэн Б.Дашзэвэгт хүлээлгэн өгч, тус аймгийн Цогт сумын Төгрөг багийн малчин С.Мандахнарангийн адуун сүргээс сонгосон морийг тэнгэрийн хүлэг болгож сэтэрлэлээ. Монгол Улсын Төрийн далбаа, Бүх цэргийн Их хар сүлдний Умрын элч сүлд, Говь-Алтай аймгийн далбаа, Чингис хааны хөрөг болон Төрийн долоон эрдэнийг буцааж залснаар Бурхан буудай уулын тэнгэрийг тайх төрийн тахилгын ёслол өндөрлөв. Говь-Алтай аймгийн Бигэр, Цогт, Халиун сумын нутгийг дамнан орших Бурхан буудай уулын өвөрмөц үзэсгэлэнт тогтоц, эртнээс шүтэж ирсэн уламжлалыг хадгалан үлдээх, ашиглалт, хамгаалалтыг зүй зохистой явуулах зорилгоор 1996 онд улсын тусгай хамгаалалтад авсан түүхтэй. Уулын ноён оргил нь 3,765 метр өндөр, мөнх цастай. Уулын их бие, ам хөндийд эртний мөстлөгийн ул мөр болох хотгор гүдгэрийн тавцан дэнж, хунх, асга нуранги ихтэй. Уулнаас Урд гол, Дунд гол, Хойд гол, Уст чацран гол эх авч урсдаг. Вансэмбэрүү, алтангагнуур, гандигар, цэнхэр цагаан манчин зэрэг олон зүйлийн эмийн ургамал, чацаргана, тошлой зэрэг жимс, жимсгэнэ ургадаг. Аргаль, янгир, ирвэс, хойлог, ёл, тас зэрэг амьтан, шувуу ихтэй. Хярын нуурын мянган булш, Үертийн цагаан хаалга зэрэг өвөрмөц тогтоцтой цавчим өндөр байц хад, хадан хавцал байдаг. Бурхан буудай уулын Нам богдын орой дахь буудай хэлбэрийн улаан чулууг нутгийн ардууд эрт дээр үеэс тахин шүтэж иржээ.

2021.08.07. Монгол Улс. Говь-Алтай аймаг. Далайн түвшнөөс 4300 метрийн өндөрт сүндэрлэдэг. Энэ уулын савдаг нь Сарлаг унасан бүсгүй байдаг гэсэн аман яриа бий. Үнэхээр уулыг хэдэн талаас нь ажваас хэвтэж байгаа сарлаг ч юм шиг сайхан төрхтэй аж. Урьд цагт уг уулнаас зэрлэг үхрийг буулган гаршуулж сааж байсан учраас сүүтэй уул хэмээн нэрлэх болсон гэлцдэг. Тиймээс ч нутгийн иргэд эрт дээр үеэс сүүгээр цацал өргөж энэ уулаа шүтэж иржээ. Эргэн тойрных нь зон олон үхэр сарлаг ихтэй, сүү сааль их баян хангай юм. Хүн ард нь сүү цагаагаар тасардаггүй, үхрээр дундардаггүй буян заяатай тул эхэндээ Сүүтэй уул хэмээн нэрийдэж байгаад, яваандаа Сутай хайрхан гэж дуудах болжээ. Чингисийн удам Саму Бумагийн ач хүү Бишрэлт гүн Сутайн нэрээр энэ уулыг нэрийдсэн гэж домогт өгүүлсэн тухай ярих нэгэн бий. Мөн Сутай хатны сан хэмээх мөртүүд байдаг нь нэгийг хэлэх биз. Сутай уулын ихэнх хэсэг нь Говь-Алтай аймагт оршдог. Тиймээс Сутай хайрхан дөрвөн сумын нутагт харагдана, суусан боссон ч харагдана, харанхуй манан дундаас ч харагдана гэж шүлэглэсэн биз. Үнэхээр ч Сутай мөнх цастай учир харанхуй дотроос гэрэлтэн харагдах аж. Цагаан шөнө Сутай хайрханаас эх авч урсдаг Зүйлийн голд саргүй шөнө тохиодог нь үүнтэй холбоотой. Сутай нь Монголын цастай уулсыг бодвол илүү өргөн талбайг эзэлсэн их цастай. Сутайн тэр их цасны туяанд уулын өвөрт цагаан шөнө болж, тэр үеэр зон олон нь цүү хаясаар уламжлалт наадгайгаа хадгалж үлдэж чадсан гэлцдэг. Мөнх цасных нь гэрлийн тусгалыг магтан дуулж Зүйлийн цагаан шөнө гэж яруу найрагт мөн шүлэглэн үлдээжээ. Монгол Алтайн нурууны мөнх цаст Сутай хайрхан нь байгалийн сайхан, сүр жавхлан бүрдсэн, Алтай нутгийнхны хишиг даллага, сүсэг бишрэл, домог түүх цогцолсон Монгол орны өрнө зүгийг даан сахисан харуул хайрхан юм. Бэлээс нь шүтэж мөргөж байгаа олон хүнтэй таарч байсан нь бахархууштай. Гандантэгчлэн хийдийн төв шүтээнд мөргөж байгаа мөргөлчид шиг газар дэвсээд мөргөж байсан олон хүн байсан. Эндээс монголчуудын зүрх сэтгэлийн хамгийн нандин хайрхан юм байна гэсэн ойлголт бүрнээ авсан хэмээн хуучлах нэгэнтэй таарч явлаа. Тэгвэл мөнх цаст энэ хайрхан уулын тэнгэрийг тайх төрийн тахилга 2021.08.07-ны өдөр болов. Тахилгын ёслолын өмнөх орой Монголын бурхан шашинтны төв Гандантэгчэнлин хийд болон аймгийн төв хийдийн лам нар Итгэл, Ганданлажаа, Өлзийхутаг буулгах сан болон Долоон бурхан од тус бүрт тахилгын ном хурав. Орон нутгийн удирдлага, сүсэгтэн олон өөр өөрийн одонд залбирал, мөргөл үйлдсэний дараа Аргил цагаан өвгөн тууль хайлснаар одны тахилга өндөрлөв. Сутай хайрхан уулын тэнгэрийг тайх ёслол эхлэх үед Ганжуур их хөлгөн судар, Найман тахилыг тусгайлан залж, лам хуврагууд жавдандаа суун Ламчодов, Жигжид, Очирваань, Юлтий зэрэг ном хурлаа. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх төрийн бэлгэдлийг илэрхийлж, хүндэт харуулын дөрвөн цэргээр хамгаалуулан тусгайлан зассан талбайд хүрэлцэн ирэв. Тэрээр Ганжуур их хөлгөн судраас адис аван, овооны өмнө гурвантаа мэхийн ёсолж, тэнгэрт хүндэтгэл илэрхийллээ. Энэ үеэр хүндэт харуулын цэргүүд Монгол Улсын Төрийн далбаа, Бүх цэргийн Их хар сүлдний Умарын элч сүлд, Говь-Алтай аймгийн далбаа, Их эзэн Чингис хааны хөрөг, Төрийн долоон эрдэнийг тахилын ширээнээ залж байрлууллаа. Үүний дараа туульч Алтайн магтаал хайлав. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх: Уул овооны тахилга бол байгаль дэлхийн жам ёстой зохицон, уул усаа дээдлэн ирсэн нүүдэлчин монгол түмний үнэт өв, уламжлал, соёл. Тэнгэр, газар, байгаль эхээ дээдлэн шүтэж, хайрлан хамгаалах, өгөөж хишгийг нь зүй ёсоор зөв хүртэхийн эх болсон өнө эртний сүсэг бишрэл, уул усны тахилга, уламжлалт зан үйлийг тасралтгүй уламжлан хадгалж, үндэсний өв соёл, үнэт зүйлээ үрийн үрд өвлүүлэн бадрааж явах учиртай гэв. Мөн аймаг, сумдын удирдлагууд ард иргэд, хүүхэд, залууст үндэсний соёл, түүх уламжлал, ёс заншил, нутгийнхаа тахилгат хайрхан, уул, овооны талаар мэдлэг олгох, байгаль хамгаалал, экологийн боловсролыг сурталчлан таниулах, соён гэгээрүүлэх чиглэлээр чармайн ажиллахыг сануулав. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга Сутай хайрхан уулын тэнгэрт хандсан айлтгалыг дуудан сонсгож, торгон дээр бичсэн эх хувийг нь аймгийн музейд үүрд хадгалуулахаар хүлээлгэн өгөв. Энэ удаагийн тахилгыг орон нутаг, иргэдийн хүсэлтийг харгалзан уламжлалт дэг жаяг, зан үйлийн дагуу зохион байгуулжээ. Монгол Алтайн нурууны мөнх цаст Сутай хайрхан нь байгалийн сайхан, сүр жавхлан бүрдсэн, Алтай нутгийнхны хишиг даллага, сүсэг бишрэл, домог түүх цогцолсон Монгол орны өрнө зүгийг даан сахисан харуул хайрхан юм.

Б.Аюуш аав маань Говь-Алтай аймгийн Засаг даргын орлогчоор ажиллаж байхдаа аймагт ирсэн айлчин, гийчин, зочид төлөөлөгчдөд аймгаа танилцуулах, гадаад, дотоодын жуулчид татах үүднээс Говь-Алтай хэмээх зургийн танилцуулга бүхий открыт хэвлүүлж байсан нь хадгалаатай бий. Говь-Алтай аймгийнхаа үзэсгэлэнт байгаль, сонирхол татахуйц археологийн олдворыг зургийн цомог болгон открыт болгон хэвлүүлсэн нь бидэнд аймгаа таниулж үлдээсэн ажлынх нь нэгээхэн хэсэг байж. Үүнийг дэлгэн харахад байгалийн үзэсгэлэнт газруудыг нь мэдэхийн сацуу, хүрэл морь, эртний хүн хөшөө зэрэг түүх соёлынх нь археологийн олдвор нь миний төдийгүй, энэ нутгийн хүн ардын түүхийг өгүүлдэг нь дурсгалтай санагддаг. Аав маань Говь-Алтай аймгийн орлогчоор ажиллаж байхдаа тахь нутагшуулах ажилд гар бие оролсон юм. Манай улс мөн Хустайн нуруунд тахь нутагшуулсан бөгөөд эгчийн ажлын ойролцоогоос хэдэн янзага аваачиж Говь-Алтай нутагтаа нутагшуулав. Тахьтай газраас Тахьтай нутагт янзага аваачиж бугын тоо толгойгоо өсгөж буй гэж энгийнээр ойлгож болно. Ажаад байхад аав минь тахь нутагшуулсан, эгч минь тэднийг өсгөлцсөн, ах минь бугын тоо толгой нэмэгдүүлсэн гээд аль аль нь байгаль хангай, ан амьтанд ээлтэй хүмүүс юм. Хустайн нуруунаас Говь-алтай аймагт аваачсан хэдэн янзага өсч том болоод байгаль хангайдаа дасч ижил сүрэгтэйгээ нийлсэн таатай мэдээтэй. Манай нутагт зочилсон хэн ч, аавын нутагшуулсан тахь, ахын нутагшуулсан бугын сүрэгтэй таарч мэдэх юм. Говь-Алтай аймаг маань аргаль, янгир, тахь, хулан, бөхөн, хавтгай, сарлаг, мазаалай, буга, адуу, хонь, ямаа бэлчээрлэсэн хачин сайхан нутаг. Манай нутаг надад өвөлдөө Щвейцар шиг, зундаа Дубай шиг байгальтай, үзэсгэлэн төгс санагддаг.

Ямааны өвөг янгир манай улсад нийт 80 мянган тоо толгойд байдаг тухай 1987 онд тогтоосон аж. Үүнээс хойш орчны хомсдол, хараа хяналтгүй агналт зэргээс шалтгаалж тоо толгой нь буурсан гэж Mallon 1997 онд үзжээ. Зарим нутагт малын тоо толгой өсөж бэлчээрийн талхлалт бий болсноор орчны доройтол үүсэж ус, бэлчээр хавчигдах болжээ. Мөн байгалийн нөөц, уул уурхайн олборлолт ихэссэнээс орчны хомсдол доройтолд хүргэсэн байна. Зуд турхантай өвөл цаг уурын нөхцөлүүд популяцид нэлээд хохирол учруулдаг гэж судлаачид мөн үздэг юм. Nowak 1991 онд уг зүйлийн нэг үе удмын хугацааг долоон жил гэж тогтоосон байна. Энэ нь янгир ямаа ховордож болзошгүй ангилалд оруулахад хангалттай баталгаа болжээ. Хил залгаа улсаас мэдэгдэхүйц нүүдэл, суурьшил тодорхойгүй энэ үед хэт агналтын улмаас тоо толгой нь дараагийн гурван үе удамд 30-40 хувиар буурч болзошгүй гэж эрдэмтэд үздэг юм. Янгир ямаа нь Говь-Алтай аймгийн баруун болон зүүн хэсэгт, Хангайн нуруу, Хөвсгөлийн уулсаар байдаг. Салбар зүйл нь Говь-Алтайн Өвөр говь, Алтайн нуруугаар, Монгол Алтайн нурууны хойд хэсгээр тархсан байдаг. Монгол улсын төв болон зүүн хэсгийн нутагт тасархайтсан популяциуд байдаг ч, одоогоор энэ зүйл нь умард говийн зүүн хэсгээс олдсон бөгөөд Алашань говийн Хүрх уул ба Алтайн өвөр говийн хадархаг уулсаар тархсан гэж 1997 онд Mallon үзжээ. Харин 1980-аад онд Хэнтий нуруунд, Дархан цаазат Богд Хан ууланд жижиг популяци нутагшуулах ажиллагааг хэрэгжүүлсэн байна. Янгир ямаа нь Монголоос гадна, ОХУ, Казакстан, Узбекистан, Афганистан, Пакистан, Тажикстан, Киркизистан, Энэтхэг байдаг юм.

Монгол орны аргаль ховордсон улаан номд орсон амьтдын тоонд ордог. Манай улсад хоёр төрлийн аргаль бий. Тэднийг алтайн болон говийн аргаль хэмээн ангилдаг юм. 2007 онд Шинжлэх ухааны академи, Биологийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтнууд манай улсад хэчнээн тооны аргаль байгааг судалжээ. Үүгээр манай улсад 13-15 мянга орчим аргаль байгаа нь тогтоогдсон байна. Алтайн аргаль Ховд, Баян-Өлгий, Увс зэрэг аймгуудад нутагладаг бол, говийн аргаль Говь-Алтай, Төв, Говьсүмбэр, Өвөрхангай аймгийн өмнөд нутгуудаар элбэг аж. Сүүлийн 50 гаруй жил гадаадын анчдад тусгай зөвшөөрөлтэйгөөр, төлбөртэйгөөр аргаль ангуулж ирсэн. Энэ мэт хүний болон байгалийн хүчин зүйлийн нөлөөгөөр зэрлэг хонины тоо толгой сүүлийн жилүүдэд буурсан учраас Ховд, Увс, Говьсүмбэр, Төв аймгийн зарим суманд төлбөртэй буюу зөвшөөрөлтэй аргаль агнахыг хоёр жилийн хугацаанд хориглох шийдвэрийг Байгаль орчны яамнаас 2000 оны дундуур гаргаж байсан юм. Аргаль агнахыг багасгаж, өсгөж үржүүлэх, тогтвортой байлгах зорилгоор тэр юм. Аргаль манай улсаас гадна, Ази, Европ, хойд Америкийн мөнх цаст өндөр уулсын бүсэд оршдог. Гэхдээ манай улсын аргаль бусад орныхоос биеэр хамгийн том нь. Энэ амьтны эрийг нь угалз, эмийг нь аргаль гэж нэрлэдэг. Угалзны биеийн жин дунджаар 140 килограмм, өндөр нь 120 см, урт урт нь 1,8 метр, эврийн урт нь 160-190 см байдаг аж. Эр аргаль том, эм аргаль жижиг эвэртэй байдаг. Аргалийн ерөнхий шинжээс дурдвал, хоньтой төстэй, хөл нь нарийхан урт, үс нь тачир ширүүн, годгор жижиг сүүлтэй. Зүс нь ягаавтар, хүрэн бор өнгөтэй байдаг. Харин өвөл, хаврын цагт бүдэг цайвар өнгөтэй болдог байна. Аргаль уулархаг, өндөр бүс нутаг бараадаж амьдардаг ба таана, говийн хялганаар хооллодог байна. Аргаль нь зуны улиралд өглөө үдшийн цагаар, өвлийн улиралд өдрийн дундуур бэлчээрлэдэг гэнэ. Аргаль долоодугаар сард хэлээ тээж, тавдугаар сард гол төлөв нэг, эсвэл ихэр хурга гаргадаг байна.

2025.06.29. Монгол Улс. Улаанбаатар хот. Монгол Улсын Говь-Алтай аймгийн эртний олдворт Хүрэл морь зүй ёсоор орно. Хүрэл морины дүрсийг урт сайхан биетэй, гоёмсог согоо чихтэй, нүдийг нь дугариг хэлбэртэй, нэвт цоорхой, дэлийг нь нарийсган өвдөг борвины үеийг залгаатай байдлаар урласнаас гадна сүүлийг мушгин гоёсон, эржгэр хээтэй хавтгай суурин дээр ихэд бодит байдлаар бүтэн хүрлээр урласнаараа онцлог юм. Ур хийцийн хувьд ордосоос олдсон морины дүрс, мөн Өмнөд Сибирийн Минусын хонхороос олдсон янгирын дүрстэй төстэй төмөр зэвсгийн эхэн үе, МЭӨ 3-7 р зуунд хамаарагдана. Уг хүрэл морийг Монгол Улсын Говь-Алтай аймгийн Жаргалан сумын нутгаас олсон бөгөөд 1965 онд цуглуулгаар сан хөмрөгт авсан. Морины хэлбэр, хэв шинжийн дүрслэл нь хүлгийн бие галбирыг нарийн уран чамин хийцтэй, гоёмсог согоо чихтэй, ихэд бодитойгоор бүрэн баримлаар хавтгай суурин дээр цутгаж урлажээ. Түүний сүүлийг мушгиж гоёсон ба нүдийг дугариг нэвт цоорхой, дэлийг нарийсган, өвдөг, боривны үеийг залгаатай байдлаар урласнаас гадна суурь нь эргэн тойрон иржгэр хээтэй ажээ. Уг хүрэл морь нь 2005 онд болсон Монголын музейн шилдэг үзмэрийн уралдаанд түрүүлж байсан хэмээн тус аймгийн танилцуулгад дурдсан байна.

Говийн баавгай Мазаалай дэлхийн улаан номонд орсон ховордож буй амьтан. Говийн энэ баавгайг зөвхөн Монголд харж болно. Тэр дундаа зөвхөн Говь-Алтай аймгийн Өвөр говиор нутагладаг билээ. Тэр дундаа Сэгс цагаан богд, Шар устайн баян бүрд зэрэг Алтайн Өвөрговийн хэд хэдэн баян бүрдийг түшиглэж амьдардаг. Байгаль орчны яам 2004-2007 оны хооронд Даян дэлхийн байгаль орчны сангийн санхүүжилтээр олон улсын төслийг НҮБ-ын хөгжлийн хөтөлбөртэй хамтран хэрэгжүүлж, мазаалайн талаар нарийвчилсан судалгаа хийсэн байдаг. Энэ судалгаагаар манай улсад 35-50 орчим тоо толгой мазаалай байгаа нь тогтоогдон юм. Говь-Алтайн Өвөрговийн Баянбүрд орчмоор мазаалай баавгайн амьдрах орчин доройтсоноос болж тоо толгой нь эрс цөөрсөн нь булаг шанд хатаж ширгэж байгаатай холбоотой гэж үздэг. Мазаалайн шилжилт хөдөлгөөний талаар судалгаа хийж, Олон улсын баавгай судлалын нийгэмлэгтэй хамтран ажиллаж, гурван баавгайн хүзүүнд сансрын дохиолол зүүж, говийн баавгайн байршил, шилжилт, тоо толгойд нарийвчилсан судалгаа мөн хийсэн байдаг. Говийн баавгай мазаалай нь ойн хүрэн баавгайг бодвол биеэр жижиг, цайвардуу бууралт үстэй, жижигхэн нүдтэй амьтан юм. Мөн хурдан шалмаг, түргэн хөдөлгөөнтэй, мохоо хумстай байдаг. Мазаалай Говь-алтайн Өвөрговиор ургадаг бажууны үндсийг ухаж идэхээс гадна, зээргэнэ, хармаг жимс, хэвлээр явагч, хорхой, шавжаар хооллодог байна. Мазаалай нь өвлийн эхэн сараас хаврын дунд сар хүртэл хадны ангал, агуйд ичдэг. Ичээнд байх хугацаандаа мазаалай бамбаруушаа төрүүлдэг байна. Нялх мазаалай нэг сартай дээрээ 4,5 килограмм жинтэй байдаг. Нялх бамбаруушаа алсын аян хийж чаддаг болтол мазаалай дагуулж явдаг байна. Энэ ховордсон амьтныг хамгаалах, дэлхийд таниулах зорилгоор Алмазан нүдтэй Мазаалайг дүрсэлсэн 500 төгрөгийн зоос манай улс гаргасан байдаг. Энэхүү зоос 2007 онд анх үйлдвэрлэгдсэн бөгөөд дэлхийн хамгийн шилдэг зоосоор шалгарч байсан юм. Монголбанк 2017 онд мазаалай зоосыг дахин хэвлүүлж худалдаанд гаргасан байдаг. 999 сорьцтой цалин цагаар мөнгөөр хийсэн уг зоос 31,1 грамм жинтэй, 38,61 мм диаметртэй 200 мянган төгрөгийн нэрлэсэн үнэтэй юм.